Bài phát biểu tổng kết dự án tại thôn Lai Xá

PGS.TS Nguyễn Văn Huy – Giám đốc Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên – phát biểu tổng kết dự án tại thôn Lai Xá

Kính  thưa  các  quý  vị  đại  biểu,

Kính  thưa  các  vị  lãnh  đạo  huyện Hoài Đức, các  vị  lãnh  đạo  thôn Lai Xá,

Kính  thưa  đại  diện Bảo tàng Hà Nội, Bảo tàng  Nhiếp  ảnh Lai Xá

Kính  thưa  bà Barbara Rhodes, chuyên  gia  bảo  quản  của  Bảo tàng  Lịch  sử  Tự  nhiên Hoa Kỳ,

Kính  thưa  các  bác, các  cô, các  chú, đại  diện  cho 44 gia  đình  liệt  sĩ  thân  thương  của  thôn Lai Xá,

Thưa  toàn  thể  quý  vị,

Hôm nay, trong  không  khí  trang  trọng  và  ấm  áp  này, chúng ta cùng  nhau  ngồi  lại  để  khép  lại  một  hành  trình  đặc  biệt – hành  trình  trở  về  với  ký  ức, để  tôn  vinh  và  gìn  giữ  những di sản  vô  giá  của  các  anh  hùng  liệt  sĩ  thôn Lai Xá. Thay mặt  cho  đội  ngũ  thực  hiện  dự  án, và  cũng  là  thay  mặt  cho Tiến sĩ Laurel Kendall – một  người  bạn  thân  thiết  của  các  bảo  tàng  và  giới di sản Việt Nam, do bà  có  việc  phải  trở  về Hoa Kỳ  sớm – tôi  xin  gửi  lời  chào  trân  trọng  và  lời  cảm  ơn  sâu  sắc  nhất  đến  tất  cả  quý  vị  đã  có  mặt.

Cách đây  hơn  một  tháng, vào  ngày 12 tháng 9, chúng ta  đã  khởi  động dự án với  một  sứ  mệnh  thiêng  liêng: làm  sống  lại  những  câu  chuyện  tưởng  chừng  đã  ngủ  yên  theo  năm  tháng. Đây  không  chỉ  là  một dự án nghiên  cứu, mà  còn  là  một  nỗ  lực  kết  nối  quá  khứ  với  hiện  tại, là  sự tri ân  của  thế  hệ  hôm nay đối  với  những hy sinh  không  thể  nào  quên  của cha anh trong sự  nghiệp  thiêng  liêng  bảo  vệ  nền  độc  lập  dân  tộc  và  thống  nhất  đất  nước. Sự  hợp  tác  tiên phong giữa Bảo tàng Hà Nội, Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên, Bảo tàng  Nhiếp  ảnh Lai Xá  và Bảo tàng  Lịch  sử  Tự  nhiên Hoa Kỳ  đã  cho  thấy  rằng, ký  ức  về  những  người con ưu  tú  của  dân  tộc  có  giá  trị  và  sức lan tỏa  vượt qua mọi  biên  giới.

Trong những  tuần  vừa qua, chúng  tôi  đã  có  diễm  phúc  được  gõ  cửa 44 ngôi  nhà  và  lắng  nghe  những  câu  chuyện  từ  tận  đáy  lòng. Chúng  tôi  đã  xúc  động  khi  được  chạm  vào  những  kỷ  vật  vô  giá, được  cầm  trên  tay  những  giấy  báo  tử, những  bản  khai  sinh  của  liệt  sĩ,  những  tấm  Bằng  Tổ  quốc  Ghi công, Bằng Gia đình  Vẻ vang, những  quyết  định  trao  tặng  huân  huy  chương, bằng  khen  mà  nhiều trong số  đó  đến  từ  Chính  phủ Cách mạng  lâm  thời  Cộng  hòa  miền Nam Việt Nam, Hội  đồng  Cố  vấn  của  Chính  phủ, và  cả  từ  Chính  phủ  Campuchia anh em.

Và  quý  giá  hơn  cả  những  kỷ  vật  vật chất ấy, chính  là  những  khoảnh  khắc  thiêng  liêng, những  dòng  ký  ức  sống  động  mà  các  gia  đình  đã  trao  gửi. Qua lời  kể  của  người  thân, những  tấm  ảnh  thờ  như  được  sống  lại. Chúng  tôi  không  chỉ  thấy  những anh hùng, mà  còn  thấy  những  chàng  trai Lai Xá  tuổi  đôi  mươi, căng  tràn  sức  sống: to khỏe, tháo  vát, đảm  việc  nhà, lại  tài  hoa, học  giỏi, vẽ  đẹp, thổi  kèn  ác-mô-ni-ca tuyệt  vời.  Họ  từng  là  những  cầu  thủ  tuyệt  vời  của  đội  bóng  đá Lai Xá  nổi  tiếng  một  thời; từng  người  từng  người  mang  những  số  áo  không  thể  quên  của  một  đội  bóng  hoàn  chỉnh. Nhiều  lần  chúng  tôi  nghe  lặp  đi  lặp  lại  câu  của  các  mẹ: “Hòn  vàng  thì  mất, hòn  đất  thì  còn” để  nói  về  sự  tài  hoa  của  các anh.  Chúng  tôi  đã  lặng  người  đi  trước  những  câu  chuyện  về  các anh, những  người con ưu  tú  ra  đi  khi  tình  yêu  đầu  đời  còn  thẹn  thùng  chưa  dám  ngỏ hay mỗi  khi  đến  chơi  nhà  người  yêu  lại  phải  mang  em  trai  nhỏ  đi  theo...

Thật  xúc  động  và  tự  hào  khi  biết  rằng, tất  cả  những  chàng  trai  tài  hoa  ấy  đều  đã  tình  nguyện  xung phong lên  đường  nhập  ngũ, sẵn  sàng  gác  lại  mọi  ước  mơ  riêng  để  hiến  dâng  tuổi  xuân  cho  Tổ  quốc. Điển  hình  như  câu  chuyện  về  người  sinh  viên  năm  thứ hai trường Đại  học  Kiến  trúc, đã  cầm  trên  tay  giấy  báo  đi du học Liên Xô, nhưng anh đã  chọn  khoác  lên  mình  màu  áo  lính  để  lên  đường  giải  phóng  miền Nam. Và  họ  đã  sống  những  ngày  cuối  cùng  thật  dũng  cảm, viết  nên  những  tấm  gương anh hùng  bất  tử: Có  người  đã  chọn  cái  chết  bi  tráng, cho  nổ  quả  lựu  đạn  cuối  cùng  để  không  rơi  vào  tay  giặc. Có  người  du kích  của  làng  đã  dũng  cảm  đánh  lạc  hướng  quân  thù, chấp  nhận hy sinh  để  cứu  sống  toàn  bộ  đồng  đội – những  người  mà  sau  này  đã  trở thành cán  bộ  cốt  cán  của  xã, của  huyện  nhà.

Những  sự hy sinh  cá  nhân  đó  khi  đặt  cạnh  nhau  đã  cho  thấy  các  liệt  sĩ Lai Xá  đã  cùng  nhau  gắn  những  mốc son chói  lọi  trên  chặng  đường  bảo  vệ  Tổ  quốc. Các anh đã  có  mặt  và  ngã  xuống ở những  thời  khắc  lịch  sử  quan  trọng  nhất  của  dân  tộc: Đó  là  người  liệt  sĩ  đầu  tiên  của  làng hy sinh  khi  thực  dân Pháp tái  chiếm Hải Phòng  năm 1946. Đó  là  người  chiến  sĩ trong đoàn nghiên  cứu  đầu  tiên  tìm  cách  đánh B-52 tại Quảng Trị  năm 1972. Là  người  lính  xe  tăng trong đơn  vị  bí  mật  tấn công Buôn Ma Thuột, mở  màn  cho  chiến  dịch Hồ Chí Minh lịch  sử  năm 1975. Và  là  người con đã  ngã  xuống  tại Trà Lĩnh, Cao Bằng, ngay trong ngày  đầu  tiên  của  cuộc  chiến  tranh  biên  giới  phía Bắc, 17 tháng 2 năm 1979.

Sự  dũng  cảm  đó  không  chỉ  có ở tiền  tuyến. Nó  còn  hiện  hữu  ngay  tại  quê  nhà, trong trái  tim can trường của  những  người  vợ, người  mẹ. Chúng  tôi  sẽ  không bao giờ  quên  câu  chuyện  về  người  vợ  trẻ, bụng  mang  dạ  chửa, gánh  theo  một con thơ, đi  ngang qua xác  chồng  bị  giặc  phơi  ngoài  cổng  làng  để  khủng  bố  tinh  thần. Chị  đã  phải  nuốt  ngược  nước  mắt  vào trong, nén  lại  nỗi  đau  xé  lòng  để  đi qua, bảo  toàn  sự  sống  cho  những  đứa con của anh.

Nỗi  nhớ  và  niềm  tự  hào  đó  đã  hóa thành sức  mạnh, thành những  cuộc  hành  trình  tìm  mộ  đầy  gian  truân  mà  chúng  tôi  được  nghe  kể  lại. Biết bao câu  chuyện  cảm  động  đến  ứa  nước  mắt  về  nỗ  lực  của  những  người ở lại, tìm  mọi  cách  để  đưa  được  hài  cốt  liệt  sĩ  về an táng  tại  quê  nhà.  Đó  là  ước  nguyện  cuối  cùng  của  người  mẹ  đã  già  yếu  được con cháu  quyết  tâm  thực  hiện.  Đó  là  những  chuyến  đi 5, 7 lượt  ròng  rã  khắp  các  nghĩa trang Trường Sơn. Đó  là  những  hành  trình  không  chỉ  dựa  vào thông tin trên  giấy, thông tin của  đồng  đội  mà  còn  dựa  cả  vào  niềm tin tâm  linh, phải  nhờ  đến  các  nhà  ngoại  cảm  chỉ  dẫn  từng chi tiết  nhỏ  nhất  trên  ngôi  mộ. Và  chúng  tôi  đã  cùng  các  gia  đình  sống  lại  niềm  vui  vỡ  òa  khi  các chi tiết  ấy  được  khớp, khi  những  quả  trứng  đặt  trên  chiếc  đũa  đứng  vững  không  rơi,  khi  linh  hồn  liệt  sĩ  nhập  vào  người  thân hay khi  những  cánh  bướm  lạ  bay về  trước ban thờ  như  linh  hồn  các anh về  chứng  giám.  Nhiều  người  mang  theo  những  giấc  mơ  trông  thấy  hình  bóng  các anh về  như  một  sự an ủi  tâm  linh.

Để  rồi  hôm nay, trong mỗi  gia  đình, các anh đều  được  thờ  phụng ở nơi trang trọng  nhất, sum vầy  cùng  tiên  tổ. Mỗi  bàn  thờ  là  một  câu  chuyện  về  tấm  lòng  người ở lại: có  nhà  giữ  nguyên  tấm  ảnh  gốc  bé  xíu, có  nhà  nhờ công nghệ "khoác" cho  liệt  sĩ  bộ  quân  phục  vẹn  toàn; có  nhà  thờ  bằng  ảnh  truyền  thần, thậm  chí  có  gia  đình  còn  tạc  tượng  liệt  sĩ  bằng  gỗ  mít  thiếp  vàng.  Cá  biệt  có  gia  đình  không  còn di ảnh  liệt  sĩ  đã  thờ  bằng  chính  tấm  bằng  Tổ  quốc  ghi công.  Còn  đy  là  một trường hợp hy hữu  xẩy  ra trong quá  trinhfthuwcj  hiện dự án. Đó  là ở  gia  đình  nhà  có 2 liệt  sĩ  thời  chống Pháp mà  chỉ  có  một  liệt  sĩ  có  ảnh  thờ. Từ  lâu  gia  đình  đã  tìm  kiếm  ảnh  liệt  sĩ  mà  không  có. Người  vợ  liệt  sĩ  tuy  sống ở nơi  khác  lại  nhận  nuôi  một  người con sinh  ra ở làng Lai Xá. Như có  sự  mách  bảo, người con nuôi  của  liệt  sĩ  ấy  có  mặt trong buổi  gặp  gỡ  của  chúng  tôi  khi  tìm  hiểu  về  chú  ruột  của  ông, một  liệt  sĩ  thời  chống Pháp. Khi gia  đình  tìm  kiếm  những  bức  ảnh  và  tài  liệu  được  cất  giữ  thì  phát  hiện  một  cuốn  sách do cụ  Đặng Tích, người  viết  sử  làng, soạn thảo,  biên  tập  về  các  liệt  sĩ  thời  chống Pháp. Ngay khi  mở  cuốn  sách  chúng  tôi  đã  phát  hiện  ra  tấm  ảnh  của  người  liệt  sĩ  còn  thiếu  ảnh  thờ  mà  họ  tên  được  ghi  rõ  ràng. Người con nuôi  vỡ  oà  vì  lần  đầu  tiên  được  nhìn  được  ảnh  bố  nuôi  của  mình. Sự  trùng  hợp  đó  làm  chúng  tôi  cảm  nhận  được  sự anh linh  của  các  liệt  sĩ  và  những  giá  trị  nhân văn mà dự án mang  lại.

Đa  phần  các anh được  giỗ  theo  ngày  báo  tử, nhưng  có  gia  đình  không  biết  ngày hy sinh  nên  lấy  ngày 27 tháng 7 làm  ngày  tưởng  nhớ  chung  hoặc  một  ngày  nào  đó  theo  lời  nhắn  của  vong  liệt  sĩ  khi  trở  về. Dù  bằng  cách  nào, tất  cả  đều  là  cách  người ở lại  gửi  gắm  trọn  vẹn  tấm  lòng, tình  cảm  của  mình  trên ban thờ  người  liệt  sĩ.

Toàn  bộ  những  ký  ức  vô  giá  ấy  đã  được  chúng  tôi  ghi  lại trong  khoảng 88 giờ  ghi  âm (trung bình 2h mỗi  gia  đình). Đó  không  chỉ  là con số, mà  là 88 giờ  của  những  tâm  tình  sâu  kín, của  niềm  tự  hào  và  nỗi  nhớ  khôn  nguôi. Đó  là di sản phi vật  thể  quý  báu  nhất  mà  không  bảo  tàng  nào  có  thể  tự  tạo  ra  được.

Hiện  tại, chúng  tôi  đang  hoàn  tất  những  bước  cuối  cùng  của  giai  đoạn  hai: scan, số  hóa  và  đánh  giá  lại  toàn  bộ  tư  liệu  vật  chất. Toàn  bộ  kho  tư  liệu  quý  giá  này, bao gồm  bản  ghi  âm, bản  gỡ  băng, các file ảnh scan và  ảnh  chụp  hiện  vật, sẽ  được  chuyển  giao  một  cách  trang  trọng  cho Bảo tàng Hà Nội  và Bảo tàng  Nhiếp  ảnh Lai Xá  để  lưu  trữ, nghiên  cứu  và  phát  huy  giá  trị. Quan trọng  hơn  cả, một  bản  sao  sẽ  luôn  sẵn  sàng  để  gửi  lại  cho  các  gia  đình  bất  cứ  khi  nào  có  nhu  cầu, như  một  món  quà tri ân  gửi  ngược  lại  những  người  đã  trao  cho  chúng  tôi  niềm tin.

Dự  án  có  thể  khép  lại, nhưng  hành  trình lan tỏa  những  ký  ức  này  chỉ  mới  bắt  đầu. Chúng  tôi tin rằng, những  câu  chuyện  về  các  liệt  sĩ Lai Xá  sẽ  không  còn  chỉ  nằm  trong  góc  nhỏ  của  mỗi  gia  đình, mà  sẽ  sống  mãi  trong  lòng  cộng  đồng, truyền  cảm  hứng  về  lòng  yêu  nước  và  sự hy sinh  cho  các  thế  hệ  mai  sau.

Một  lần  nữa, xin  chân  thành  cảm  ơn  tất  cả  đại  diện  các  gia  đình  liệt  sĩ, lãnh  đạo  xã Hoài Đức, lãnh  đạo  thôn Lai Xá  và  tất  cả  quý  vị.

Xin trân  trọng  cảm  ơn!

PGS.TS Nguyễn Văn Huy

Giám  đốc Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên